Έχασα τον εαυτό μου.

"Κοιτάζω γύρω μου και όλα είναι γνώριμα: το σπίτι μου, η δουλειά μου, οι άνθρωποί μου. Κι όμως νιώθω σαν να μην ανήκω πουθενά. Σαν να ζω τη ζωή κάποιου άλλου. Δεν ξέρω πότε έγινε. Ξέρω μόνο ότι έχω χάσει τον εαυτό μου."
Αυτά τα λόγια, ή κάτι πολύ κοντά τους, τα ακούω συχνά από ανθρώπους. Μέσα τους υπάρχει μοναξιά και μια παράξενη αίσθηση ξενιτιάς: να είσαι ξένος μέσα στην ίδια σου τη ζωή.
Στην Οδύσσεια, όταν ο Οδυσσέας φτάνει επιτέλους στην Ιθάκη ύστερα από είκοσι χρόνια, ξυπνά στην ακτή και δεν αναγνωρίζει τον τόπο του. Μπαίνει στο σπίτι του μεταμφιεσμένος σε γέρο ζητιάνο. Κάθεται στη δική του αίθουσα, ανάμεσα στα δικά του πράγματα και στους δικούς του ανθρώπους, κι όμως κανείς δεν τον βλέπει.
Ίσως έτσι νιώθει κανείς όταν λέει «έχω χάσει τον εαυτό μου»: παρών σε μια ζωή που είναι δική του, αλλά αθέατος, ακόμη και από τον ίδιο του τον εαυτό.
Το βλέμμα στο χτες, το βάρος του σήμερα
Κοιτάμε πίσω, σε έναν παλιότερο εαυτό, και κάτι σφίγγεται μέσα μας. Θυμόμαστε πώς ήμασταν, τι αγαπούσαμε, πώς νιώθαμε. Κι ύστερα στρέφουμε το βλέμμα στο σήμερα και δεν ξέρουμε πώς φτάσαμε ως εδώ.
Αυτή η συνειδητοποίηση δεν έρχεται μόνη. Φέρνει θλίψη για κάτι που μοιάζει να έφυγε. Πένθος για εκδοχές μας που δεν θα ξαναζήσουμε. Ενοχή, για το «πώς αφέθηκα έτσι;». Άγχος, γιατί αν δεν ξέρω ποια ή ποιος είμαι, δεν ξέρω και πού πάω.
Όλα αυτά είναι φυσιολογικά και βαθιά ανθρώπινα.
Ποιος είναι αυτός που «χάθηκε»;
Συνήθως μιλάμε για τον εαυτό σαν να είναι ένα αντικείμενο που κάπου το αφήσαμε. Στην προσωποκεντρική προσέγγιση, ο εαυτός είναι κάτι πιο ζωντανό: ο τρόπος που βιώνουμε και αντιλαμβανόμαστε ποιοι είμαστε.
Από αυτή την αντίληψη σχηματίζεται η αυτοεικόνα, μια εσωτερική περιγραφή του εαυτού μας. «Είμαι υπεύθυνη.» «Είμαι αυτός που δεν τα παρατάει.» «Είμαι κοινωνική, θέλω κόσμο γύρω μου.» Τη χτίζουμε από όσα ζούμε, αλλά και από όσα μας έλεγαν οι άλλοι για εμάς από μικρή ηλικία.
Ο εαυτός δεν είναι στατικός. Έχει σταθερά στοιχεία, όπως οι αξίες μας ή ο βασικός τρόπος που συνδεόμαστε με τους άλλους. Έχει όμως και μεταβλητά στοιχεία, που αλλάζουν με την ηλικία, τις σχέσεις, τα γεγονότα.
Κάποιες αλλαγές τις διαλέγουμε. Άλλες απλώς συμβαίνουν. Όπως κι αν έγινε η αλλαγή, το πένθος για ό,τι αφήσαμε πίσω έχει τη θέση του.
Έχασα τον εαυτό μου… πώς με ξαναβρίσκω;
Ίσως η απάντηση αρχίζει από έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπουμε τον εαυτό μας. Νεότερες εξελίξεις της προσωποκεντρικής προσέγγισης τον περιγράφουν όχι ως κάτι ενιαίο, αλλά ως πολλές διαμορφώσεις: πλευρές μας που η καθεμιά έχει τα δικά της συναισθήματα, σκέψεις, ανάγκες και τρόπους να φέρεται. Σχηματίζονται καθώς προσπαθούμε να ανταποκριθούμε σε όσα ζούμε.
Οι προσαρμογές που κάνουμε χωρίς να το καταλάβουμε
Σε μια δουλειά με πολλή πίεση, μπορεί να αναπτυχθεί μέσα μας μια πλευρά γρήγορη, αποτελεσματική, που δεν δείχνει κούραση ή αμφιβολία. Με τα χρόνια αρχίζει να βγαίνει και στο σπίτι, στις διακοπές, στις φιλίες. Κι η πλευρά που χαλάρωνε, που αναρωτιόταν, που ονειρευόταν, μιλά όλο και πιο σιγά.
Σε μια σχέση όπου ο άλλος θυμώνει εύκολα, μπορεί να αναπτυχθεί μια πλευρά που διαβάζει τη διάθεσή του, μαλακώνει τις εντάσεις, υποχωρεί. Σιγά σιγά η πλευρά που είχε άποψη, που μπορούσε να πει «όχι», που ήθελε πράγματα για τον εαυτό της, σωπαίνει. Ώσπου ένα πρωί λέμε: «Δεν ξέρω πια τι θέλω.»
Κάθε τέτοια προσαρμογή απαντά σε κάτι που ζούμε εκείνη τη στιγμή: σε μια πίεση, σε έναν φόβο, σε μια ανάγκη να κρατήσουμε κάτι ή κάποιον κοντά μας.
Φωνές που κάτι διαχειρίζονται
Συχνά χωρίζουμε μέσα μας τον «αληθινό» εαυτό που χάθηκε από τον «ψεύτικο» που πήρε τη θέση του. Οι πλευρές μας όμως δεν μπαίνουν τόσο εύκολα σε κουτάκια. Η πλευρά που υποχωρεί και η πλευρά που δουλεύει ασταμάτητα είναι φωνές που προσπαθούν να διαχειριστούν κάτι, ανάλογα με τις ανάγκες και τα δεδομένα της στιγμής. Μπορεί να πήραν πολύ χώρο, μπορεί να έμειναν περισσότερο απ' όσο χρειαζόταν, αλλά κάποτε ήρθαν για κάποιον λόγο.
Αντί λοιπόν να παλέψουμε με τη φωνή που μιλά πιο δυνατά, μπορούμε να τη ρωτήσουμε με περιέργεια: Τι προσπαθείς να διαχειριστείς; Τι φοβάσαι ότι θα συμβεί αν κάνεις ένα βήμα πίσω; Συχνά θα ανακαλύψουμε ότι κι εκείνη είναι κουρασμένη.
Όσα σώπασαν δεν έφυγαν
Οι πλευρές που δεν ακούγονται δεν εξαφανίζονται. Μπορεί να νιώθουν ξεχασμένες, λυπημένες, θυμωμένες, ή να έχουν παραιτηθεί. Και συχνά βρίσκουν πλάγιους δρόμους για να μιλήσουν: μια κούραση χωρίς εξήγηση, μια ζήλια όταν βλέπεις κάποιον να κάνει αυτό που κάποτε έκανες εσύ, δάκρυα σε ένα τραγούδι, ένα ξαφνικό «θέλω να φύγω από όλα». Είναι τρόποι με τους οποίους κάποια πλευρά σου ζητά να ακουστεί.
Να δώσουμε ξανά τον λόγο
Το να ξαναβρώ τον εαυτό μου ίσως δεν σημαίνει να γίνω ξανά αυτό που ήμουν. Σημαίνει να αναγνωρίσω όλες μου τις πλευρές, να καταλάβω τι χρειάζεται η καθεμιά και να βρω πώς μπορούν να συνυπάρξουν.
- Δώσε τους όνομα. «Αυτή που τα κρατάει όλα», «αυτός που δεν σταματά ποτέ», «αυτή που ονειρευόταν». Ό,τι έχει όνομα ακούγεται πιο εύκολα.
- Γράψε από τη μεριά αυτής που σώπασε. Ένα σύντομο γράμμα: τι της λείπει, τι θέλει να σου πει. Ύστερα άφησε τη δυνατή φωνή να της απαντήσει.
- Άκου χωρίς να διαλέξεις νικητή. Ο στόχος δεν είναι να κερδίσει μία πλευρά, αλλά να ακουστούν όλες. Καθεμιά έχει κάτι αληθινό να πει.
Στην προσωποκεντρική συμβουλευτική, κάθε πλευρά σου γίνεται δεκτή με την ίδια κατανόηση. Είναι ένας χώρος όπου όλες οι φωνές μπορούν να μιλήσουν χωρίς να χρειαστεί να διαλέξεις ποια είναι η «σωστή».
Η Ιθάκη που υπάρχει τώρα
Ο Οδυσσέας δεν αναγνωρίστηκε μονομιάς. Ο γέρικος σκύλος του, ο Άργος, τον καταλαβαίνει με την πρώτη ματιά, κουνά την ουρά του και λίγο μετά πεθαίνει. Η παλιά του τροφός, η Ευρύκλεια, τον αναγνωρίζει από μια παλιά ουλή στο πόδι, καθώς του το πλένει. Κι η Πηνελόπη τον αναγνωρίζει τελευταία, όταν εκείνος της λέει το μυστικό του κρεβατιού τους: το είχε φτιάξει ο ίδιος πάνω σε έναν κορμό ελιάς ριζωμένης στη γη, και γι' αυτό κανείς δεν μπορούσε να το μετακινήσει.
Ίσως έτσι γίνεται και με εμάς. Κάποιες πλευρές μας μάς αναγνωρίζουν αμέσως. Κάποιες μέσα από τις παλιές πληγές. Και κάποιες μέσα από ό,τι έμεινε ριζωμένο μέσα μας, όσα χρόνια κι αν πέρασαν. Ο ξένος δεν γυρίζει σε αυτό που ήταν. Σιγά σιγά, γίνεται ξανά οικείος με αυτό που είναι τώρα, με όλες του τις φωνές.
Βιβλιογραφία
- Mearns, D., & Thorne, B. (2000). Person-centred therapy today: New frontiers in theory and practice. London: Sage.
- Rogers, C. R. (1959). A theory of therapy, personality, and interpersonal relationships, as developed in the client-centered framework. Στο S. Koch (Επιμ.), Psychology: A study of a science, Vol. 3 (σσ. 184–256). New York: McGraw-Hill.
- Rogers, C. R. (1961). On becoming a person: A therapist's view of psychotherapy. Boston: Houghton Mifflin.
- Rowan, J., & Cooper, M. (Επιμ.) (1999). The plural self: Multiplicity in everyday life. London: Sage.
- Όμηρος. Οδύσσεια, ραψωδίες ν, ρ, τ, ψ.