«Εσύ φταις που πάντα…»: πώς μια φράση μπορεί να μπλοκάρει όλη τη σχέση

«Εσύ φταις που πάντα…»
«Εσύ φταις που πάντα αργούμε.» «Εσύ φταις που ποτέ δεν κάνουμε τίποτα μαζί.» «Εσύ φταις που φτάσαμε εδώ.»
Μοιάζουν με απλές φράσεις, ειπωμένες σε μια στιγμή έντασης. Κι όμως, μια τέτοια φράση μπορεί να μπλοκάρει όλη τη σχέση. Γιατί δεν μιλά πια για αυτό που συνέβη. Μιλά για το ποιος είναι ο άλλος: κάποιος που «πάντα» φταίει, που «ποτέ» δεν προσπαθεί.
Από εκείνη τη στιγμή, η κουβέντα αλλάζει στόχο. Δεν ψάχνουμε πια λύση· ψάχνουμε ποιος είναι ο κακός.
Η Sue Johnson, ψυχολόγος και δημιουργός της Συναισθηματικά Εστιασμένης Θεραπείας, περιγράφει αυτό το μοτίβο στο βιβλίο της Κράτα με σφιχτά (Hold Me Tight). Το ονομάζει «Βρες τον κακό» (Find the Bad Guy): ο ένας κατηγορεί, ο άλλος κατηγορεί πίσω, και ο καβγάς γίνεται δίκη χωρίς δικαστή. Στο τέλος δεν κερδίζει κανείς. Χάνει η σύνδεση.
«Δηλαδή εγώ φταίω;»: πώς απαντάμε όταν νιώθουμε ότι κάπου ίσως κάναμε λάθος
Όταν ακούμε ότι φταίμε, σπάνια σταματάμε να αναρωτηθούμε «τι προσπαθεί να μου πει;». Συνήθως αντιδρούμε αυτόματα, με έναν από αυτούς τους τρόπους:
- Αντεπίθεση: «Εγώ φταίω; Εσύ τι έκανες;»
- Δικαιολόγηση: εξηγούμε, αποδεικνύουμε, φέρνουμε στοιχεία, σαν να είμαστε σε δικαστήριο.
- Υποτίμηση: «Υπερβάλλεις, δεν έγινε και τίποτα.»
- Απόσυρση: σωπαίνουμε, κλεινόμαστε, φεύγουμε από το δωμάτιο.
Οι αντιδράσεις αυτές είναι ανθρώπινες. Είναι τρόποι να προστατευτούμε από τον πόνο, τον φόβο, την ματαίωση. Το πρόβλημα είναι ότι ο άλλος δεν βλέπει την προστασία. Βλέπει μόνο ότι δεν ακούστηκε, και μάλλον θα πιέσει πιο δυνατά. Έτσι, ο κύκλος γυρίζει ξανά.
«Γιατί με αγγίζει τόσο;»: τι μας πυροδοτεί
Το «φταις» σπάνια ακούγεται μόνο ως μια παρατήρηση για αυτό που έγινε. Μέσα μας ακούγεται ως μια κρίση για το ποιοι είμαστε: «δεν είσαι αρκετός/ή», «κάνεις πάντα λάθος», «δεν αξίζεις».
Η Sue Johnson εξηγεί ότι στις κοντινές μας σχέσεις είμαστε πιο ευάλωτοι από οπουδήποτε αλλού. Το πρόσωπο που αγαπάμε είναι το καταφύγιό μας. Όταν από εκεί έρχεται κατηγορία, το σώμα μας αντιδρά σαν να απειλείται κάτι πολύ βασικό: η ασφάλεια της σύνδεσης.
Σε αυτό προστίθενται και οι δικές μας ιστορίες. Αν μεγαλώσαμε ακούγοντας συχνά ότι φταίμε, ότι πρέπει να είμαστε τέλειοι για να μας αγαπούν, τότε ένα σημερινό «εσύ φταις» ακουμπά πάνω σε πολύ παλιές πληγές. Αντιδρούμε όχι μόνο σε αυτό που ειπώθηκε τώρα, αλλά σε όλες τις φορές που το ακούσαμε.
Κάτω από την άμυνα, συχνά βρίσκεται η ντροπή. Και η ντροπή είναι από τα πιο δύσκολα συναισθήματα να τα μοιραστούμε. Είναι πιο εύκολο να θυμώσουμε.
«Πώς αλλιώς να το πω;»: η Μη Βίαιη Επικοινωνία
Υπάρχει τρόπος να πούμε αυτό που μας πονά χωρίς να βάλουμε τον άλλον στο εδώλιο; Ο Αμερικανός ψυχολόγος Marshall Rosenberg ανέπτυξε έναν τρόπο επικοινωνίας που ονόμασε Μη Βίαιη Επικοινωνία.
Η λέξη «βίαιη» εδώ δεν αφορά μόνο τις φωνές ή τις προσβολές. Αφορά και τις κρίσεις, τις ετικέτες, τα «πάντα» και τα «ποτέ»: ό,τι κάνει τον άλλον να νιώσει ότι δέχεται επίθεση και να αμυνθεί. Η πρόταση του Rosenberg είναι απλή στη σύλληψη, αν και θέλει εξάσκηση: αντί να μιλάμε για το τι φταίει ο άλλος, μιλάμε για το τι συμβαίνει μέσα μας. Αυτό γίνεται σε τέσσερα βήματα:
- Παρατήρηση. Περιγράφουμε τι έγινε, σαν να το είχε καταγράψει μια κάμερα, χωρίς ερμηνείες και χωρίς «πάντα» και «ποτέ».
- Συναίσθημα. Λέμε τι νιώσαμε: ανησυχία, λύπη, μοναξιά, κούραση.
- Ανάγκη. Λέμε τι χρειαζόμαστε, τι είναι σημαντικό για εμάς πίσω από αυτό το συναίσθημα.
- Αίτημα. Ζητάμε κάτι συγκεκριμένο και εφικτό, που ο άλλος έχει την ελευθερία να δεχτεί ή όχι.
Αντί για: «Εσύ φταις που πάντα γυρίζεις αργά. Δεν σε νοιάζει τίποτα.»
θα μπορούσαμε να πούμε: «Όταν γύρισες χθες στις έντεκα χωρίς να μου το πεις, ένιωσα ανησυχία και λίγη μοναξιά, γιατί χρειάζομαι να νιώθω ότι είμαστε σε επαφή. Θα μπορούσες, όταν αργείς, να μου στέλνεις ένα μήνυμα;»
Η κατηγορία κλείνει την πόρτα. Το «νιώθω» και το «χρειάζομαι» την ανοίγουν, γιατί δείχνουν την ανάγκη που κρύβεται πίσω από το παράπονο. Και μια ανάγκη είναι πολύ πιο εύκολο να την ακούσει κανείς από μια ετυμηγορία.
«Μα το είπα ήρεμα!»: όταν ακόμα και τα φροντιστικά λόγια ακούγονται σαν κατηγορία
Η Μη Βίαιη Επικοινωνία μάς βοηθά πολύ. Μπορεί να μιλήσουμε ήρεμα, με «νιώθω» και «χρειάζομαι», χωρίς ούτε μία κατηγορία. Κι όμως, μερικές φορές ο άλλος ακούει πάλι: «φταις».
Γιατί; Επειδή το πώς ακούγεται κάτι δεν εξαρτάται μόνο από τα λόγια μας. Εξαρτάται και από το τι κουβαλά ο άλλος εκείνη τη στιγμή: την κούρασή του, την ιστορία μας μαζί, τις παλιές του πληγές. Αν κάποιος έχει ήδη ευαισθησία στο «κάνω λάθος», ακόμα και το πιο προσεκτικό «νιώθω» μπορεί να ακουστεί σαν κατηγορητήριο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η καλή επικοινωνία δεν αξίζει. Σημαίνει ότι δεν αρκούν μόνο τα σωστά λόγια. Χρειάζεται και να φροντίσουμε το έδαφος πάνω στο οποίο θα πέσουν.
«Θέλω να σου πω κάτι, χωρίς να σε κατηγορώ»: η δύναμη ενός προληπτικού μηνύματος
Πριν ανοίξουμε μια δύσκολη κουβέντα, μπορούμε να στείλουμε στον άλλον ένα μήνυμα ασφάλειας. Λίγες λέξεις που λένε: «δεν είσαι ο κακός εδώ».
Για παράδειγμα:
- «Θέλω να σου πω κάτι που με απασχολεί. Δεν το λέω για να σε κατηγορήσω, το λέω γιατί θέλω να είμαστε πιο κοντά.»
- «Μπορεί να ακουστεί σαν παράπονο, αλλά στην ουσία μου λείπεις.»
- «Ξέρω ότι κι εγώ έχω μερίδιο σε αυτό. Θέλω να το δούμε μαζί.»
Ένα τέτοιο μήνυμα δεν είναι μαγική λύση. Χαμηλώνει όμως την άμυνα, πριν καν χρειαστεί να σηκωθεί. Δίνει στον άλλον την ευκαιρία να ακούσει την ανάγκη μας, αντί για μια ετυμηγορία για τον εαυτό του.
Και αν, παρ’ όλα αυτά, ο καβγάς ξεκινήσει, μπορούμε να σταματήσουμε και να πούμε: «Νομίζω ότι μπήκαμε πάλι στο ποιος φταίει. Δεν θέλω να σε νικήσω. Θέλω να σε βρω.»
Κλείνοντας
Στον καβγά για το ποιος φταίει δεν υπάρχει νικητής. Υπάρχουν δύο άνθρωποι που φοβούνται ότι δεν είναι αρκετοί ο ένας για τον άλλον. Όταν μπορούμε να δούμε τον φόβο πίσω από την κατηγορία, και στον εαυτό μας και στον άλλον, ο κακός εξαφανίζεται. Μένουμε εμείς, και η ανάγκη μας να είμαστε κοντά.
Βιβλιογραφία
- Johnson, S. (2008). Hold Me Tight: Seven Conversations for a Lifetime of Love. New York: Little, Brown. Στα ελληνικά: Κράτα με σφιχτά. Για τα μοτίβα σύγκρουσης στο ζευγάρι, το μοτίβο «Βρες τον κακό» και την ανάγκη για ασφαλή σύνδεση.
- Johnson, S. M. (2004). The Practice of Emotionally Focused Couple Therapy: Creating Connection (2nd ed.). New York: Brunner-Routledge. Για τη Συναισθηματικά Εστιασμένη Θεραπεία ζεύγους.
- Johnson, S. (2013). Love Sense: The Revolutionary New Science of Romantic Relationships. New York: Little, Brown. Για το γιατί είμαστε τόσο ευάλωτοι στις κοντινές μας σχέσεις.
- Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. London: Routledge. Για τη θεωρία του δεσμού, στην οποία βασίζεται η δουλειά της Johnson, και για το πώς οι πρώιμες εμπειρίες μας επηρεάζουν τις σχέσεις μας.
- Rosenberg, M. B. (2015). Nonviolent Communication: A Language of Life (3rd ed.). Encinitas, CA: PuddleDancer Press. Για τη Μη Βίαιη Επικοινωνία και τα τέσσερα βήματά της.